ANA SAYFA I BÖLÜM 1 I BÖLÜM 2 I BÖLÜM 3 I BÖLÜM 4 I BÖLÜM 5 I BÖLÜM 6 I KAYNAKÇA I ÖZGEÇMİŞ



T.C.
MİMAR SİNAN ÜNİVERSİTESİ
FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ


KENTLERİMİZDE KİMLİK SORUNU
VE
GÜNÜMÜZ KENTLERİNİN
KİMLİK DERECESİNİ ÖLÇMEK İÇİN
BİR YÖNTEM DENEMESİ

Dr. Mimar-Kent Tasarımcısı ŞÖLEN (DEMİRSEREN) ÇÖL

DOKTORA TEZİ
TEZ YÖNETİCİSİ: Prof. Dr. MEHMET ÇUBUK
İSTANBUL-1998


Şölen Çöl tarafından hazırlanan "Kentlerimizde Kimlik Sorunu ve Günümüz Kentlerinin Kimlik Derecesini Ölçmek İçin Bir Yöntem Denemesi" adlı araştırmanın Doktora Tezi olarak uygun olduğunu onaylarım.

İmza
Doktora Tezi Danışman



Bu çalışma Mimar Sinan Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Şehir ve Bölge Planlama Bölümü Kentsel Tasarım Dalında Doktora Tezi olarak kabul edilmiştir.

Danışman : Prof. Dr. Mehmet ÇUBUK (M.S.Ü.)
Jüri Üyesi : Prof. Dr. Aykut KARAMAN (M.S.Ü.)
Jüri Üyesi : Prof. Dr. Fulin BÖLEN (İ.T.Ü.)

ÖNSÖZ

    1993-1997 dönemi süresince hazırladığım, "Kentlerimizde Kimlik Sorunu ve Günümüz Kentlerinin Kimlik Derecesini Ölçmek İçin Bir Yöntem Denemesi" konulu doktora tezimde;
    4 sene süresince desteğini ve bilgisini esirgemeyen değerli hocam, Prof.Dr. Mehmet Çubuk'a; M.S.Ü. Mim. Fak. Şehir ve Bölge Planlama Bölümü hocaları ve her konuda desteklerini gördüğüm Araştırma Görevlileri'ne; değerli hocalarım Prof.Dr.Aykut Karaman ve Doç.Dr. Güzin Konuk'a;bölüm sekreterimiz sevgili Sevim Kavrut'a;
    Bünyesinde çalıştığım 3 yıl boyunca tezimi bitirebilmem için her türlü desteği veren, Yapı Merkezi İnşaat ve Sanayi A.Ş. ile Yapı Konut İnşaat Sanayi A. Ş. mesai arkadaşlarıma;
    Her konuda yardımını gördüğüm sevgili ağabeyim, Kadir Özel'e;
    Araştırmalarım süresince sevincimi ve hüznümü benimle birlikte paylaşan değerli aileme ve eşim Sinan Çöl'e teşekkürü bir borç bilirim.
    Bu çalışma; ileriki yaşamında, kaliteli ve sağlıklı bir kentte yaşayabilmesi, mutlu olması dileğiyle oğlum, Canberk Çöl'e ve her gününü mutlu geçirerek yaşama veda eden canım babam Atakan Demirseren'e ithaf edilmiştir.

İÇİNDEKİLER
Bölüm
ÖZETx
SUMMARYxıı
GİRİŞ
· Araştırmanın Hedefixıv
· Araştırmanın Konusuxv
· Araştırmanın Metodolojisixvı

BÖLÜM 1. KENT VE KİMLİK
1.1 KENT VE YENİ TANIMLAR1
1.2. KENT İMAJI3
1.2.1. Kentlerin Farklı Ölçeği4
1.2.2. Kentlerin Farklı Yorumu9
1.2.3. Sosyo-Ekonomik Ve Kültürel Farklılıklar10
1.2.4. Kentlere Özgü Değişkenler10
1.2.5. Kentin Oluşumunu Sağlayan İlkeler11
1.3. KENT KİMLİĞİ13
1.3.1. Tanımı13
1.3.1.1. Fiziksel Kimlik14
13.1.2. Sosyal Kimlik19
1.3.1.3. Kültürel Kimlik24
1.3.1.4. Tarihsel Kimlik29
1.3.1.5. Biçimsel Kimlik31
1.3.1.6. Kentin İşlevlerinin Ortaya Koyduğu Kimlik33
1.3.2. Oluşum Nedenleri37
1.3.3. Gerekliliği ve Sürekliliği40
1.4. KENT KİMLİĞİ BELİRLEYİCİLERİ41
1.4.1. Kentin Fiziksel Yapısı43
1.4.2. Kentin Sosyo-Ekonomik Yapısı47
1.4.3.Kentin Kültürel Birikimi , Yapısı50
1.4.4.Kentin Tarihi Gelişimi52
1.4.5.Kentin Mekan Karakteristikleri53
1.4.6.Kentin Biçimsel ve Görsel Karakteristikleri56
1.4.7.Kentlinin Yaşam Biçimi ve Kalitesi62
1.4.8.Kentin İşlevleri66
1.4.9.Kentin Fiziksel Çevresi ile Toplumsal Davranış İlişkisi67
1.4.10.Kent-Doğa Bütünlüğü69
1.4.11. Kentsel Altyapı71
1.4.12. Kentin Tipolojik Özellikleri72
1.4. BÖLÜM SONUCU74

BÖLÜM 2. KENT KİMLİĞİ ÜZERİNE ULUSLARARASI ÇALIŞMALAR
2.1. ULUSLARARASI KİMLİK TANIMI VE ŞARTNAMELERİ77
2.2 FRANSA'DA KENT KİMLİĞİ UYGULAMALARI79
2.2.1. Tarihi Bina ve Anıtların Değerlendirilip Canlandırılması 80
2.2.2. Paris'te Kent Kimliği Çalışmaları82
2.3. ALMANYA'DA KENT KİMLİĞİ UYGULAMALARI85
2.3.1. Celle Kentinde Kimlik Çalışmaları85
2.4. İNGİLTERE'DE KENT KİMLİĞİ UYGULAMALARI88
2.4.1. Londra'da Kent Kimliği Çalışmaları90
2.5. HOLLANDA'DA KENT KİMLİĞİ UYGULAMALARI92
2.5.1. Amsterdam'da Kent Kimliği Çalışmaları93
2.6. İTALYA'DA KENT KİMLİĞİ UYGULAMALARI96
2.6.1. Venedik'te Kent Kimliği Çalışmaları98
2.7. BÖLÜM SONUCU103

BÖLÜM 3. GÜNÜMÜZDE İKİ KENT ÖRNEĞİNDE KİMLİK ÖZELLİKLERİ
3.1. GÜNÜMÜZ KENTLERİNDE GENEL SAPTAMALAR105
3.2. İZMİR VE ESKİŞEHİR ÖRNEKLERİNDE SAPTAMALAR106
3.2.1. İzmir Örneği106
3.2.2. İzmir Kent Kimliği Belirleyicileri106
3.2.2.1. Kentin Fiziksel Yapısı106
3.2.2.2. Kentin Sosyo-Ekonomik Yapısı111
3.2.2.3. Kentin Kültürel Birikimi, Yapısı122
3.2.2.4. Kentin Tarihi Gelişimi125
3.2.2.5. Kentin Mekan Karakteristikleri130
3.2.2.6. Kentin Biçimsel ve Görsel Karakteristikleri140
3.2.2.7. Kentlinin Yaşam Biçimi ve Kalitesi143
3.2.2.8. Kentin İşlevleri144
3.2.2.9. Kentin Fiziksel Çevresi ile Toplumsal Davranış İlişkisi151
3.2.2.10.Kent-Doğa Bütünlüğü154
3.2.2.11.Kentsel Altyapı156
3.2.2.12.Kentin Tipolojik Özellikleri159
3.2.3. Eskişehir Örneği161
3.2.4. Eskişehir Kent Kimliği Belirleyicileri161
3.2.4.1. Kentin Fiziksel Yapısı161
3.2.4.2. Kentin Sosyo-Ekonomik Yapısı163
3.2.4.3. Kentin Kültürel Birikimi , Yapısı171
3.2.4.4. Kentin Tarihi Gelişimi175
3.2.4.5. Kentin Mekan Karakteristikleri178
3.2.4.6. Kentin Biçimsel ve Görsel Karakteristikleri183
3.2.4.7. Kentlinin Yaşam Biçimi ve Kalitesi185
3.2.4.8. Kentin İşlevleri186
3.2.4.9. Kentin Fiziksel Çevresi ile Toplumsal Davranış İlişkisi188
3.2.4.10.Kent-Doğa Bütünlüğü189
3.2.4.11.Kentsel Altyapı191
3.2.3.12.Kentin Tipolojik Özellikleri195
3.3. BÖLÜM SONUCU197

BÖLÜM 4. GELENEKSEL TÜRK KENT DOKUSUNDA KİMLİK İFADESİ: ADANA - KÜTAHYA ÖRNEKLERİ
4.1. GELENEKSEL DOKUDA KİMLİK ÖZELLİKLERİ VE 202 BELİRLEYİCİLERİ
4.2. GELENEKSEL KENT ÖRNEKLERİNDE KİMLİK ARAŞTIRMASI203
4.2.1. Adana Geleneksel Kent Örneği203
4.2.2. Adana Kent Kimliğini Belirleyicileri204
4.2.2.1. Kentin Tarihçesi204
4.2.2.2. Kentin Kültürel Birikimi , Yapısı207
4.2.2.3. Kentin Fiziksel Yapısı211
4.2.2.4. Kentin Mekan Karakteristikleri213
4.2.2.5. Kentlinin Yaşam Biçimi ve Kalitesi220
4.2.2.6. Kent-Doğa Bütünlüğü222
4.2.2.7. Kentin Sosyo-Ekonomik Yapısı224
4.2.2.8. Kentin Biçimsel ve Görsel Karakteristikleri230
4.2.2.9. Kentsel Altyapı232
4.2.2.10.Kentin Tipolojik Özellikleri236
4.2.3. Kütahya Geleneksel Kent Örneği239
4.2.4. Kütahya Kent Kimliğini Belirleyicileri240
4.2.4.1. Kentin Tarihçesi240
4.2.4.2. Kentin Kültürel Birikimi , Yapısı243
4.2.4.3. Kentin Fiziksel Yapısı250
4.2.4.4. Kentin Mekan Karakteristikleri252
4.2.4.5. Kentlinin Yaşam Biçimi ve Kalitesi257
4.2.4.6. Kent-Doğa Bütünlüğü259
4.2.4.7. Kentin Sosyo-Ekonomik Yapısı261
4.2.4.8. Kentin Biçimsel ve Görsel Karakteristikleri268
4.2.4.9. Kentsel Altyapı271
4.2.4.10. Kentin Tipolojik Özellikleri276
4.3. BÖLÜM SONUCU279

BÖLÜM 5. GÜNÜMÜZ KENTLERİNİN KİMLİK DERECESİNİ ÖLÇMEK İÇİN BİR YÖNTEM DENEMESİ
5.1. HEDEFLER VE İLKELER284
5.2. KİMLİK OLGUSUNUN EKOLOJİK UYGUNLUĞUNUN İRDELENMESİ287
5.2.1. Ekolojik Kent Sistemi 287
5.2.2. Kentsel Tasarıma Ekolojik Bİr Yaklaşım289
5.3. TASARIMDA DENGE MODELİ294
5.3.1. Modelin Ana Hatları294
5.3.2. Modelde İzlenecek Yöntem296
5.3.2.1. Bölgesel Mekan Analizi296
5.3.2.2. Bölgesel Kimlik Belirleyicileri Analizi298
5.3.2.3. Bölgesel Etkileşim Tablosu298
5.3.2.4. Bölgeler Arası Denge Kurulması301
5.3.2.5. Denge Modelinin Kent Bütününe Yansıtılması303
5.4. BÖLÜM SONUCU304

BÖLÜM 6. SONUÇ
305

KAYNAKÇA
310

ÖZGEÇMİŞ
316


     ÖZET

     Ülkemizde 1950'li yıllardan itibaren görülen, sosyo-ekonomik gelişme sonucu; kentlerde her açıdan bir değişim başlamıştır.

     Gerek işlevsel, gerekse estetik açıdan tüm kentlerde bir sistem bozukluğu, bir belirsizlik yaşanmaya başlamıştır. Bu durumun günümüze kadar sürmesi sonucu, kentlerin ana dokusu ve yapısı bozulmuş ve bir çözüm aranmaya başlanmıştır.

     "Her kentin bir kimliği vardır" varsayımından yola çıkarak açıklamalar getirilmiş; araştırmamızın temel noktası olan varsayımın gerçekleşmesi için, kimliğin tanımı hedeflenmiştir.

     1. Bölümde; kent ve kent ile ilgili kavramlar tanımlanmış, kimlik tanımı için bazı saptamalar yapılmıştır. Kent kimliğinin tanımı ve özellikleri belirlendikten sonra da; kimliği etkileyen ve kimliğin oluşumunda rol oynayan etkenler ortaya konmuştur.

     2. Bölümde; uluslararası kimlik tanımları ve çalışmaları ele alınmıştır. Avrupa'nın belirlenen birkaç ülkesinde;

     a. Kimlikle ilgili yorumlar

     b. Ülke kentlerinin bugünkü durumu

     c. Seçilen ülkeden bir kentte, yapılan kimlik çalışmaları irdelenmiştir. Günümüz Türk kentleriyle de bir karşılaştırma yapılmıştır.

     3. Bölümde; ülkemizin genelde bozulmuş ve kimlik sorunu olan günümüzdeki bazı kentlerden iki örnek seçilerek, kimlik ve kimliği etkileyen etkenler araştırılmıştır. Her kent tek tek ele alınarak, kimliğini oluşturan ya da kimliğin yok olmasına yolaçan etkenler ortaya konmuştur. Kentin oluşumundaki fiziksel ve sosyo-ekonomik yapı ile günümüz koşullarındaki fiziksel ve sosyo-ekonomik yapı karşılaştırılmıştır. Sonuçta; her iki kent için de "bölgesel mekan analizi haritaları" yapılmıştır. Bu iki kent, İzmir ve Eskişehir'dir.

     4. Bölüm'de; ülkemizin, geleneksel dokularını koruyan ve kimliğini henüz tam anlamıyla yitirmemiş "Geleneksel Kentler" inden iki örnek seçilerek kimlik ve kimliği etkileyen etkenlerin analizi yapılmıştır. Tipolojik yapı, bu tip kentlerimizde kimlik üzerinde daha çok etkilli görülmektedir. Seçilen kentlerin herbirinde, kimliğin genel yapısını koruyan etkenlerin etkileri tek tek ele alınmıştır. Bir önceki bölümde olduğu gibi, bu bölümde de kentlerin "bölgesel mekan analizi haritaları" yapılmıştır. Araştırmasını yaptığımız iki "geleneksel kent" imiz Adana ve Kütahya'dır.

     5. Bölüm ise; araştırmamızın sonuçlarına ışık tutacak, bir inceleme niteliği taşımaktadır. Kentlerin kimliğinin belirli bir düzeyde de olsa korunmasını ve yitirilmesinin önlenmesini sağlayacak bir sistem yaklaşımı önerilmiştir. Bu sistem yaklaşımı; ele aldığımız kentler üzerinden değerlendirilerek ve o kentler üzerinde yaptığımız birtakım çalışmaların devamı olarak ortaya konmuştur. Modelin uygulamalarının birçogu 3. ve 4. bölümlerde denenmiştir. Modelin amacı; ülkemiz genelinde aynı ölçüde kimlik değerine sahip, belirli bir ismi olan, ismiyle anılan ve o ismin kente yakışır bir kalite getirdiği kentler oluşturabilmektir.

     SUMMARY

     After 1950's, the cities in our country have been getting worse in every aspect, as a result of the socioeconomic improvement. A systematic uncertainty appeared either in functional or esthetic concepts of the cities. This situation continued till today and the main theme and structure of the cities corrupted and finding a solution for the situation came in to consideration. The hypothesis, "Every city has its own ID", can be explained by this solution and to approve this hypothesis, a definition for the city identification is tried to be set out in this study. In chapter 1, the definitions for the city and related items are given and a preliminary study is carried out to define city identification. After the definition and specifications for the city identification are found out, the factors effecting these are mentioned. In chapter 2, international studies and definitions for the subject are given and comments, today's situation, city identification studies and comparison with Turkish cities are given. Two cities from our country as an example to the ones loosing their identification are taken into consideration in chapter three and the factors effecting these cities and their identifications positively or negatively are studied. The socioeconomic situation in the beginning and today are compared. At the end, regional placement analysis maps are created for these two cities, namely İzmir and Eskişehir.

     On the contrary, in chapter four, traditional cities which preserve their identifications are taken in to consideration the same analysis are carried out. Typology came out to be the main factor effecting these kind of cities. Similar to chapter three, regional maps are also prepared for these cities, namely Adana and Kütahya. In chapter five, a system to preserve the city identifications is proposed. This system is studied for the cities mentioned above and the results, as a complementary to chapters three and four, are given. The main aim of the system is to create cities and city identifications which are good in quality.

GİRİŞ

     · Araştırmanın Hedefi

     "Kentlerimizde Kimlik Sorunu ve Günümüz Kentlerini Kimlikli Kılmak İçin Bir Sistem Önerisi" başlıklı araştırmamızın amacı, günümüzde;

     a) Geleneksel kent dokusu içeren kentlerde, bu dokunun getirdiği özellikler ve kimlik yaratan hususların giderek gelişme sürecinde erimesi

     b) Genelde kentsel gelişmelerin kimlik yaratacak nitelikler içermemesi gibi karşı karşıya kaldığımız sorunlara cevap aramaktır.

     Bunu belirlerken de öncelikli hedefimiz, "Her kentin bir kimliği vardır" varsayımını gerçekleyebilmek olacaktır.

     Bir kentin kimliği toplumsal olarak üretilmektedir. Kimliğin oluşmasında;

     Fiziksel Çevre Değerleri + Yaşam Biçimi birbirini tamamlamaktadır. Bu açıda kimliğin oluşması sınırlı şekilde denetlenebilir. Sınırlı denetleme dolayısıyla, kentin kimliği çoğu zaman, kentle birlikte yozlaşarak kaybolmaya yüz tutmaktadır.

     Her kent çeşitli şekillerde yaşanabilir, çeşitli şekillerde algılanabilir, ayrı tarzlarda anılabilir, farklı görüşler getirebilir, farklı detaylar düşünmeye yol açabilir. Bu, her kent için değişiktir ve farklıdır. Günümüzde ise; her kentin farklı algılanmasını, değişik görüş açılarına sahip olmasını sağlayan bu etkenler ya yok olmuştur ya da yok olmak üzeredirler.

     Bu araştırmanın gereksinimi; hergün içinde yaşadığımız İstanbul'un, yavaş yavaş kendini ve İstanbul'u İstanbul yapan ögeleri kaybettiğini anladığımızda ortaya çıkmıştır. İstanbul, kimlik değişimine uğramaktadır ve büyülü kent olma özelliğini kaybetmektedir. Gerçek İstanbullu'lar ve kentin varoluşunu bilenler, artık kenti tanıyamaz olmuşlardır. Sonuçta insanın "Rüya" sı olan kent bir "Kabus" a dönüşmeye başlamıştır. Kabusu tekrar rüyaya dönüştürebilmenin bir yolu da bu çalışmayı yapabilmekti. Kentlere kimliklerini bir ölçü de olsa geri verebilmek bu araştırmanın hedefini oluşturmaktadır.

     · Araştırmanın Konusu Araştırmanın konusu, oldukça geniş kapsamlı olup; baştan sona geniş bir çalışmayı içermektedir.

     Araştırmaya başladığımızda,gördüğümüz sadece İstanbul örneği değildi. Anadolu'nun birçok kentinde de aynı dram yaşanmaktaydı. İzmir eski İzmir değildi; Konya eski Konya değildi; Mardin eski Mardin değildi. Artık, kentlerimizin tümü, kendilerini oluşturan, yaşatan ve geliştiren, kendilerine özgü pekçok değerleri kaybetmekteydi.

     Bu noktadan yola çıkarak, kentlerimizin kişilik, kimlik sağlayan bu "değerlerini" korumak; yurdumuzun tüm kentlerine sahip çıkmak gerekliliğini duyduk. Buna bağlı olarak, Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde varolan farklı kentleri ele alıp, incelemek, sonuç çıkartmak gereği doğdu. . Anadolu' da kentler, dört dönemde gruplanarak incelenebilir:

     a. Anadolu-Türk Kentleri (Türklerin Anadolu'ya gelişiyle kurulan ve gelişen)

     b. Anadolu Kentleri (İlk kurulan kentler)

     c. Osmanlı Kentleri

     d. T.C. Kentleri (Ekonomiden kaynaklanan göçlerle gelişen)

     Bugün , Anadolu'nun birçok bölgesinde bu dönemlerde oluşmuş ve halen mevcut dokusunu koruyan pekçok kent olduğunu görüyoruz. Kent kimliklerini ele alırken, ya da örnek kentleri seçerken buna dikkat etmek önemlidir.

     Kimlik tanımını ve kimliği belirleyen etkenleri tanımlamak, araştırmanın en önemli adımıdır. Önce bu tanımlamalar yapılmalıdır. Çünkü örnek kentler üzerinde inceleyeceğimiz en önemli nokta, kimlik etkenlerinin varlığı ya da neden yok olduğudur.

     Araştırma için seçtiğimiz kentler dahilinde bu incelemeyi yaptıktan sonra, araştırmayı sonuçlandırabilmek için de; "kimlikli" kent tanımını yeniden gündeme getirebilecek, yaşayanların bulunduğu kentle yeniden gurur duyabileceği kentler oluşturmak ve bu amaçla bir sistem yaratmak araştırmamızın son adımı olacaktır.

     · Araştırmanın Metodolojisi

     Araştırmaya başlarken önce sorun tanımlaması yaparak, varsayım ortaya konulacaktır. Bunu gerçekleştirmeden önce kentle ilgili tanımlamalar yapılıp, kent imajı ile ilgili ve kent kimliği tanımlamasına yardımcı olacak kavramlar açıklanacaktır.

     · Farklı ölçek

     · Farklı yorum

     · Sosyo-kültürel farklılıklar

     · Kente özgü değişkenler

     · Oluşumu sağlayan ilkeler

     · Doğası ve ögeleri gibi kavramlar ile kent kimliğine giriş yaptıktan sonra, kimlik olayının tanımı, oluşumu ve gelişimi incelenecektir. Böylece, "Her kentin bir kimliği vardır" varsayımına başlangıç yapılmış olacaktır.

     Bu tanımların belirlenmesi ile esas hedefimiz olan kentlerde kimlik sorununun çözümlenebilmesi amacıyla; öncelikle Avrupa kentleri üzerinde kimlik tanımı ve durumu incelenecektir. Avrupa'nın hangi kentlerinde kimlik kavramı benimsenmiş, hangi kentler kimliğini koruyabilmiş; hem kendi ülkeleri açısından araştırılacak, hem de diğer ülkelerin kimlikleri ile karşılaştırma yapılacaktır.

     Anadolu kentlerinde kimlik sorununu çözebilmek için de öncelikle;

     · Günümüz kentleri

     · Geleneksel kentler çerçevesinde örnekler seçilerek, her kent için kimliği belirleyen etkenler incelenecektir. Bu etkenlere bağlı olarak da analiz şemaları oluşturulacak ve geliştireceğimiz sistem yaklaşımına veri oluşturulacaktır.